د قرآن شريف د تلاوت ثواب او فضيلت:

قرآن شريف يواځنی هغه کتاب دی چې الله تعالی يې پر تلاوت باندې ثواب مرتب کړی دی او چې څوک يې  تلاوت کوي الله تعالی هغه انسان ته ډېر ثوابونه او لوړي مرتبې ورکوي چې ځيني يې په لاندې ډول دي:

1 – د قرآن شريف تلاوت د دې سبب جوړيږي چې د قيامت په ورځ دي قرآن د تلاوت کوونکې شفاعت وکړي؛ لکه په لاندې حديث کې چې راځي:

عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَمْرٍو: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:  الصِّيَامُ وَالْقُرْآنُ يَشْفَعَانِ لِلْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يَقُولُ الصِّيَامُ: أَيْ رَبِّ، مَنَعْتُهُ الطَّعَامَ وَالشَّهَوَاتِ بِالنَّهَارِ، فَشَفِّعْنِي فِيهِ، وَيَقُولُ الْقُرْآنُ: مَنَعْتُهُ النَّوْمَ بِاللَّيْلِ، فَشَفِّعْنِي فِيهِ، قَالَ: فَيُشَفَّعَانِ.(مسند احمد: 6626)

ژباړه: د عبدالله بن عمرو رضي الله عنه څخه روايت دی چې رسول الله صلی الله عليه وسلم وفرمايل: ژوژه او قرآن د قيامت په ورځ د بنده شفاعت کوي، روژه وايي: ای ربه ما دی په ورځ کې د خوړو او شهوتونو څخه بند کړی وو نو ما ته د ده لپاره د شفاعت اجازه راکړه، قرآن وايي: ما دی په شپه کې د خوب څخه بند کړی وو نو ما ته د ده لپاره د شفاعت اجازه راکړه، رسول الله صلی الله عليه وسلم وفرمايل: نو روژې او قرآن ته د شفاعت اجازه ورکول کيږي.

2 – د قرآن په تلاوت باندې انسان ته په آسمان کې آرامي او په ځمکه کې نيک نوم حاصليږي؛ لکه په لاندې حديث کې چې راځي:

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ - رضي الله عنه - قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللهِ - صلى الله عليه وسلم - فَقُلْتُ: أَوْصِنِي , قَالَ: " أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللهِ , فَإِنَّهُ رَأسُ كُلِّ شَيْءٍ , وَعَلَيْكَ بِالْجِهَادِ , فَإِنَّهُ رَهْبَانِيَّةُ الْإِسْلَامِ وَعَلَيْكَ بِذِكْرِ اللهِ وَتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ , فَإِنَّهُ رَوْحُكَ فِي السَّمَاءِ , وَذِكْرُكَ فِي الْأَرْضِ.(مسند احمد: 11774)

ژباړه: د ابو سعيد خدري رضي الله عنه څخه روايت دی چې دی وايي: ما د رسول الله صلی الله عليه وسلم څخه وغوښتل چې ما ته سپارښتنې وکړه، رسول الله صلی الله عليه وسلم ورته وويل: تا ته د الله تعالی څخه په وېري سپارښتنه کوم ځکه هغه د هرشي اصل دی، او پر تا باندې لازمه ده چې جهاد وکړې ځکه هغه د اسلام رهبانيت دی، او پر تا باندې لازمه ده چې د الله تعالی ذکر وکړې او د قرآن تلاوت وکړې ځکه هغه په آسمان کې ستا لپاره آرامي ده او په ځمکه کې نيک نوم دی.

په آسمان کې د انسان لپاره د آرامۍ معنی دا ده چې د مړيني وروسته به الله تعالی د ده روح ته په آسمان کې آرامي او سکون ورکوي او په ځمکه کې د نيک نوم د پيدا کېدلو معنی دا ده چې الله تعالی به دی اصلاح کوي چې طبعا په خلکو کې به په ښو باندې ياديږي.

3 – د قرآن په تلاوت سره به د قرآن آيتونه د قيامت په ورځ د انسان لپاره نور او رڼا وي او د ده لارښوونه به کوي؛ لکه په لاندې حديث کې چې راځي:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: مَنِ اسْتَمَعَ إِلَى آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، كُتِبَ لَهُ حَسَنَةٌ مُضَاعَفَةٌ، وَمَنْ تَلَاهَا كَانَتْ لَهُ نُورًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ.(مسند احمد: 8475)

ژباړه: د ابو هريره رضي الله عنه څخه روايت دی چې رسول الله صلی الله عليه وسلم وفرمايل: څوک چې د الله تعالی د کتاب يوه آيت ته غوږ ونيسي نو د ده لپاره به څو برابره نيکي وليکل سي او څوک چې يو آيت تلاوت کړي هغه به د قيامت په ورځ د ده لپاره نور وي.

4 – د قرآن په تلاوت سره زړونه د زنګو او چټليو څخه صفا کيږي؛ لکه په لاندې حديث کې چې راځي:

عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَصْدَأُ كَمَا يَصْدَأُ الْحَدِيدُ»، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا جَلَاؤُهَا؟ قَالَ: «تِلَاوَةُ الْقُرْآنِ.(اعتلال القلوب: 50)

ژباړه: د عبدالله بن عمر رضي الله عنه څخه روايت دی چې رسول الله صلی الله عليه وسلم وفرمايل: بېشکه چې دغه زړونه زنګ نيسي لکه اوسپنه چې زنګ نيسي، صحابه وو وويل: نو پاکوالی يې څنګه دی يا رسول الله؟ رسول الله صلی الله عليه وسلم وفرمايل: د قرآن تلاوت دی. يعني د قرآن په تلاوت سره زړونه د زنګو څخه صفا کيږي.

5 – د قرآن په تلاوت سره انسان د الله تعالی او رسول الله صلی الله عليه وسلم عاشق ګرځي؛ لکه په لاندې حديث کې چې راځي:

عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مَسْعُودٍ - رضي الله عنه - قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ - صلى الله عليه وسلم -: " مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُحِبَّ اللهَ وَرَسُولَهُ , فَلْيَقْرَأ فِي الْمُصْحَفِ.(حلية الاولياء وطبقات الفقهاء: 7/209)

ژباړه: د عبدالله بن مسعود رضي الله عنه څخه روايت دی چې رسول الله صلی الله عليه وسلم وفرمايل: هر چا ته خوښه وي چې د الله تعالی او رسول الله – صلی الله عليه وسلم – سره يې محبت پيدا سي نو قرآن دي ولولي.

6 – د قرآن تلاوت تر ټولو غوره او بهترينه ذکر دی؛  لکه په لاندې حديث کې چې راځي:

عن اَبي خَالِدٍ الْأَحْمَرُ، قَالَ: سَمِعْتُ سُفْيَان، يَقُولُ: أَفْضَلُ الذِّكْرِ تِلَاوَةُ الْقُرْآنِ فِي الصَّلَاةِ , ثُمَّ تِلَاوَةُ الْقُرْآنِ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ , ثُمَّ الصَّوْمُ , ثُمَّ الذِّكْرُ.(حلية الاولياء وطبقات الأصفياء:7/67)

ژباړه: ابو خالد احمر وايي: ما د سفيان ثوري رحمه الله څخه واورېدل چې ويل يې: تر ټولو غوره ذکر د قرآن کريم تلاوت دی په لمانځه کې، وروسته د قرآن کريم تلاوت دی بېله لمانځه، وروسته روژه ده او وروسته ذکر دی.

7 – د قرآن کريم د هر حرف په تلاوت سره الله تعالی انسان ته ثواب او نيکي ورکوي؛ لکه په لاندې حديث کې چې راځي:

وَعَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مَسْعُودٍ - رضي الله عنه - قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ - صلى الله عليه وسلم -:  مَنْ قَرَأَ حَرْفًا مِنْ كِتَابِ اللهِ , فَلَهُ بِهِ حَسَنَةٌ , وَالْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا , لَا أَقُولُ: {الم} حَرْفٌ , وَلَكِنْ أَلِفٌ حَرْفٌ , وَلَامٌ حَرْفٌ , وَمِيمٌ حَرْفٌ.(سنن ترمذي: 2910)

ژباړه: د عبدالله بن مسعود رضي الله عنه څخه روايت دی چې رسول الله صلی الله عليه وسلم وفرمايل: څوک چې د الله تعالی د کتاب يو حرف ولولي نو د ده لپاره يوه نيکي ده او هره نيکي په لس برابره حسابل کيږي، زه نه وايم: چې(الم) حرف دی بلکې الف حرف دی، لام حرف دی، او ميم حرف دی.

کله چې د قرآن شريف د تلاوت دومره ډېر ثواب دی نو موږ مسلمانان بايد هميشه د قرآن تلاوت د ځان عادت جوړ کړو او په خپل ورځني مهالوېش کې د قرآن تلاوت ته ځای ورکړو په خاصه توګه د روژې په مبارکه مياشت کې چې د انسان نفل لمونځ په فرض او فرض لمونځ يې په اويا فرضو باندې حسابل کيږي؛ په دې مبارکه مياشت کې بايد موږ د قرآن پر تلاوت ډېر تمرکز وکړو او د تراويح په شمول څو ځله قرآن شريف ختم کړو.

ليکنه: مولوي نورالحق مظهري

د روژې مياشتي اووم برکت:

بل برکت د دې مياشتي دا دی چې په دې مياشتي کې د پېشلمي په کولو کې الله پاک ډېر فضيلت ايښی دی لکه چې په حديث کې راځي: تَسَحَّرُوا فَإِنَّ فِي السَّحُورِ بَرَكَةً.(متفق عليه)

ژباړه: پيشلمی وکړئ ځکه چې په پېشملي کې برکت دی.

زموږ او د اهل کتابو د روژې یو تفاوت په دغه کې دی چې موږ پېشلمی کوو دوی یې نه کوي لکه په حديث شريف کې چې راځي: فَصْلُ مَا بَيْنَ صِيَامِنَا وَصِيَامِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَكْلَةُ السَّحَرِ.(سنن دارمي: 1844)

ژباړه: زموږ او د اهل کتابو د روژې تر منځ توپیر د پيشلمي کول دي. 

د پېشلمي كول لکه په ظاهري معنی چې د الله پاک لخوا امت ته د رسول الله صلی الله علیه وسلم یو ځانګړیتوب او احسان دی په معنوي لحاظ هم پر ډېرو برکتونو باندې مشتمل دی، پېشلمي ته کښیناستل د دې لامل جوړیږي چې انسان دي عبادت وکړي، د دې برکتناکه وخت د انوارو څخه دي برخمن شي او الهي رحمتونه دي ورباندې ووریږي.

په حديث شريف کې راځي: وَالسَّحُورُ بَرَكَةٌ، تَسَحَّرُوا؛ فَإِنَّهُ يَزِيدُ فِي الْقُوَّةِ، وَهُوَ مِنَ السُّنَّةِ، تَسَحَّرُوا وَلَوْ بِجُرْعَةٍ مِنْ مَاءٍ أَوْ عَلَى جَرْعَةٍ مِنْ مَاءٍ، تَسَحَّرُوا، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَى الْمُتَسَحِّرِينَ. (مسند الحارث: 323)

ژباړه: پېشملی برکت دی، پېشلمی وکړئ ځکه پېشملی قوت ډېروي او هغه سنت دی، پېشملی وکړئ که څه هم په يو غړپ اوبو وي او يا پر يو غړپ اوبو وي، پېشلمی وکړئ د الله تعالی رحمتونه دي وي پر پېشملي کوونکو.

په بل حديث کې راځي: عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ بَارِكْ لِأُمَّتِي فِي سُحُورِهَا، تَسَحَّرُوا وَلَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ، وَلَوْ بِتَمْرَةٍ، وَلَوْ بِحَبَّاتِ زَبِيبٍ، فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ تُصَلِّي عَلَيْكُمْ.(مسند الشاميين: 16)

ژباړه: ابو امامه رضي الله عنه فرمايي: ما د رسول الله صلی الله عليه وسلم څخه واورېدل چې ويل يې: ای الله زما د امت لپاره د دوی په پېشملي کې برکت واچوه، پېشلمی وکړئ که څه هم په يو غړپ اوبو وي، که څه په يوه دانه خرما وي او که څه هم په څو دانو کشمشو وي ځکه ملائکي پر تاسې درود وايي.

لکه د پېشملي وخت چې مبارک دی خواړه يې هم مبارک بلل شوي دي، په حديث  شريف کې راځي: عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: تَسَحَّرُوا مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ وَهُوَ الْغِذَاءُ الْمُبَارَكُ.(مسند الشاميين: 1853)

ژباړه: د ابو درداء رضي الله عنه څخه روايت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمايل: د شپې په آخره کې پېشلمی وکړئ، هغه برکتناکه خواړه دي.

د پېشلمي لپاره کوم خاص ټاکل شوی وخت نشته خو مستحب دا دی چې پېشملی د شپې په آخرنۍ برخه کې وشي لکه په مخکني حديث کې ذکر شوه او د صبح دمېدلو څخه دي دومره وخت مخکې کښېني چې د صبح تر دمېدلو پوري په کافي اندازه خوراک او څښاک وکړي البته د صبح تر دمېدلو څو دقیقې مخکې باید پېشلمی بند کړل شي.

د تېرو احاديثو څخه په استناد ويلای شو چې د پېشملې ځانګړتياوې په لاندې دي:

1 – د پېشلمي په وخت کې الله تعالی برکت ايښی دی.

2 – د پېشملي په خوړو کې الله تعالی برکت ايښی دی.

3 – د پېشلمي په کولو سره د اهل کتابو مخالفت راځي.

4 – پېشملي کوونکو ته ملائکې دعاګانې کوي.

5 – پېشملی سنت دی.

6 – د پېشملي په کولو سره انسان ته قوت حاصليږي.

7 – پېشملي کوونکو ته رسول الله صلی الله عليه وسلم ځانګړې دعا کړېده.

ليکنه: مولوي نورالحق مظهري

روژه د نیکیو میاشت ده:

روژه د نیکیو میاشت ده؛ په روژه کې باید تر بل هر وخت انسان پر نیکیو باندې ډېر کوښښ وکړي ځکه په دې میاشت کې نیکۍ څو برابره حسابل کیږي او نسبت و بل وخت ته یې قبولیت هم حتمي وي.

نیکۍ پر دوه ډوله دي ظاهري نیکۍ او معنوي نیکۍ؛  په روژه كې باید انسان دواړه ډولونه د نیکیو په ډېره لوړه پیمانه ترسره کړي.

ظاهري نيکۍ او ښېګڼي:

لكه لمونځ، زکاة، روژه، حج، جهاد في سبيل الله، د مور او پلار سره نيکي، صله رحمي، اصلاح ذات البين، مساکينو او اړو انسانانو ته خواړه ورکول، د سنت سلام خپرول، د شپې لمونځ کول او داسي نور....

معنوي نيکۍ او ښېګڼي:

لكه شجاعت، عفت، صدق، وفاء، امانت، اخلاص، حلم، تواضع، کرم، صبر، د انساني ضمير پاکي، د خلکو ښه کولو ته تشويق کول، عدل او احسان، او نور داسي شيان چې د امت لپاره اوس او يا په را روان وخت کې ګټمن وي او په قرآن، حديث، اجماع او فقهي استنباطاتو باندې ثابت وي.

د نيکۍ فايدې:

۱ – په نيکۍ باندې سړی جنت رسېدلای شي.

۲ – په نيکۍ باندې د انسان عمر ډېريږي.

۳ – په نيکۍ باندې د انسان په مال او اولاد کې برکت پيدا کېږي.

۴ – نيکي د دنيوي او اخروي نيکمرغۍ سبب ده بناءً په نيکۍ باندې انسان د دنيا او آخرت نيکمرغي لاسته راوړلای شي.

۵ – نيکي د انسان د ښې خاتمې لپاره دليل دی.

۶ – په نيکۍ باندې انسان د الله پاک او انسانانو محبت تر لاسه کولای شي.

۷ – په نيکۍ باندې په ټولنه کې محبت او الفت پيدا کېږي.

۸ – په نيکۍ باندې مسلمان تاجر د قيامت په ورځ د فجارو د ټولۍ څخه وځي.

۹ – د نيکۍ په کوونکو يعني په نيکانو خلکو باندې ځمکه آباده وي لکه په فجارو خلکو چې ځمکه خرابه وي.

۱۰ – په نيکۍ باندې انسان د قيامت د ورځي د عذاب څخه نجات موندلای شي.

۱۱ – نيکي هغه صفت دی چې ښه اخلاق د انسان ورباندې کامل کېږي او انسان و لوړو درجو ته د رښتينولۍ رسوي.

۱۲ – په نيکۍ باندې سرګردان او حيران نفسونه اطمينان پيدا کوي.

۱۳ – په نيکۍ باندې وېرېدونکې زړونه آرام او سکون پيدا کوي.

۱۴ – په نيکۍ باندې ټولنه ټينګښت پيدا کوي.

منبع: تحف رمضانیه

ژباړه او وضاحت: مولوي نورالحق مظهري

د روژې مياشتي پنځم برکت:

بل برکت د دې مياشتي دا دی چې دا مياشت د سخاوت او پېرزويني مياشت ده له همدې کبله په دې مياشت کې رسول الله صلی الله عليه وسلم سخاوت ډېر کوی لکه په حديث کې چې راځي: كان رسول الله صلى الله عليهم وسلم أجود الناس وكان أجود ما يكون في رمضان.[متفق عليه] 

ژباړه: رسول الله صلی الله عليه وسلم تر ټولو خلکو سخي وو خو د روژې په مياشتي کې بيا بيخي ډېر سخي وو.

په دې مياشت کې الله تعالی هم د نورو وختونو په نسبت پر خپلو بندګانو ډېر سخاوت کوي ځکه نو خپل د رحمت روازې پرانيزي، د جنت دروازې خلاصوي، د دوږخ دروازې تړي، د بندګانو نفل عبادت په فرض او فرض عبادت يې په اويا فرضو حسابي او دېته ورته نور انعامات چې الله تعالی يې پر خپلو بندګانو کوي.

په دې خاطر چې په دې میاشتي کې د انسانانو نیک اعمال د دې ترڅنګ چې د قبلېدلو درجې ته ډېر نژدې دي څو برابره ورته حسابل کیږي نو ځکه رسول الله صلی الله علیه وسلم هم په دې میاشتي کې ډېر سخاوت کوی او د نورو مسلمانانو لپاره هم په دې میاشتی کې سخاوت ډېر ثواب لري ځکه چې الله تعالی پر خپلو بندګانو سخاوت کوي او رسول الله صلی الله علیه وسلم سخاوت کوی نو موږ مسلمانان خو بايد بيخي په دې مبارکه مياشت کې ډېر سخاوت وکړو.

مولوي نورالحق مظهري

د روژې مياشتي شپږم برکت:

بل برکت د دې مياشتي دا دی چې څوک روژاتي ته روژه مات ورکړي نو الله پاک به و ده ته د روژاتي ثواب ورکوي لکه په حديث کې چې راځي: من فطر صائماً كان له مثل أجره غير أنه لا ينقص من أجر الصائم شيء. [مسند أحمد]

ژباړه: څوک چې روژاتي ته روژه مات ورکړي نو ده ته به د روژاتي غوندي مزدوري ورکول کېږي بېله دې چې د روژاتي د مزدورۍ څخه دي کوم شی کم کړل شي.

د روژاتي په ثواب باندي یوازې الله پاک خبر دی چې څومره به وي، دا په دې خاطر نه چې ثواب یې معلوم نه دی بلکې په دې خاطر چې ثواب یې بیخي ډېر دی نو څومره ثواب چې هغه ته د روژې پر نیولو ورکول کیږي و هغه چا ته به هم هغومره ثواب ورکول کیږي چې روژاتي ته روژه مات ورکوي.

په بل حديث کې رسول الله صلی الله عليه وسلم فرمايي: وَمَنْ أَشْبَعَ صَائِمًا سَقَاهُ اللَّهُ مِنْ حَوْضِي شَرْبَةً لَا يَظْمَأُ حَتَّى يَدْخُلَ الْجَنَّةَ.(الدعوات الکبير للبيهقي:2/152)

ژباړه: څوک چې روژه ‌دار(په خوراک باندې) موړ کړي، الله تعالی به هغه زما د حوض په اوبو داسې اوبه کړي چې تر هغه به تږی نه سي، تر څو جنت ته داخل سي.

په بل حديث کې رسول الله صلی الله عليه وسلم فرمايي: ومن اشبع صائما كان له مغفرة لذنوبه وسقاه الله من حوضي شربة لا يظمأ حتى يدخل الجنة وكان له مثل أجره من غير أن ينقص من أجره شيئا.(مسند الحارث:312)

ژباړه: څوک چې روژه ‌دار(په خوراک باندې) موړ کړي دا به د ده د ګناهونو لپاره بخښه وي او الله تعالی به هغه زما د حوض په اوبو داسې اوبه کړي چې تر هغه به تږی نه سي، تر څو جنت ته داخل سي او د ده لپاره به د روژاتي مزدوري وي بېله دې چې د هغه له مزدورۍ څخه کوم شی کم کړل سي.

د روژه ماتي د ورکولو د ډېر ثواب له امله علماء فرمايي: که کوم څوک مسلمان ته د روژې په مياشت کې روژه ماتی ورکوي که څه لږ شی وي نو هغه دي د ده روژه ماتی نه ردوي بلکې قبول دي کړي تر څو د روژه ماتي ثواب د مسلمان په برخه سي.

مولوي نورالحق مظهري

د روژې مياشتي درېيم برکت:

بل برکت د دې مياشتي دا دی چې په دې مياشتي کې د جنتونو دروازې خلاصيږي او د دوږخونو دروازې تړل کېږي لکه ابوهريره رضي الله عنه چې د رسول الله صلی الله عليه وسلم څخه روايت کوي: إذا جاء رمضان فُتّحت أبواب الجنة وغُلّقت أبواب النار.[صحيح مسلم 2547] ژباړه: کله چې د روژې مياشت راشي نو د جنت دروازې خلاصي شي او د دوږخ دروازې بندي شي.

د جنت د دروازو خلاصېدل او د دوږخ د دروازو تړل کېدل کنایه د دې څخه ده چې د الله پاک د رحمتونو دروازې به خلاصیږي او د غضب دروازې به یې تړل کیږي، پر مؤمن باندې به ډېر ژر د الله پاک رحمتونه کیږي او عبادات به یې ډیر ژر د الله پاک په دربار کې د قبولیت درجې ته رسیږي چې په نتیجه کې به جنت ته داخلیږي او د دوږخ څخه به نجات پیدا کوي.

له همدې امله چې دا مياشت د ارزښت له مخې ډېره لوړه ده الله تعالی په هره شپه کې انسانانو ته د دوی د برياليتوب لپاره آواز کوي لکه په حديث شريف کې چې راځي:

وَنَادَى مُنَادٍ: يَا بَاغِيَ الْخَيْرِ أَقْبِلْ ، وَيَا بَاغِيَ الشَّرِّ أَقْصِرْ ، وَلِلَّهِ عُتَقَاءُ ، وَذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ.(سنن ابن ماجة: 1642) ژباړه: يو آواز کوونکی آواز کوي: ای د خير غوښتونکې چې زموږ د عبادت څخه دي مخ اړولی مخ راواړوه، ای د ګناه غوښتونکې د ګناه څخه لاس واخله، او د الله تعالی لپاره د اور څخه آزادېدونکې کسان دي او د غه کار به هره شپه وي.

يعني د الله تعالی له لوري د روژې په هره شپه کې يو څوک آواز کوي او بندګانو ته په خطاب کې وايي: ای هغه څوکه چې د خير د کارونو څخه دي لاس اخيستی خو اړتيا ورته لرې د عبادت په کولو سره ما ته مخ را واړوه ځکه زه په دې مياشت کې ستا لږ عمل په ډېر باندې حسابم او ای د ګناه کوونکې د ګناه څخه لاس واخله ځکه دا مياشت د توبې لپاره ځانګړی فرصت دی او ته د دې فرصت څخه ګټه پورته کړه او د روژې په هره شپه کې الله تعالی ډېر انسان د اور څخه آزادوي.

فایده: دا د مسلمانانو لپاره یو فرصت دی چې څوک یې په ارزښت پوه شي ارومرو ګټه ورڅخه پورته کوي او په ټوله کال کې بیا داسي فرصت د مسلمانانو په لاس نه راځي نو باید کوښښ وکړو چې ځانونه د جنت دروازو ته برابر کړو. 

مولوي نورالحق مظهري

د روژې مياشتي څلورم برکت:

بل برکت د دې مياشتي دا دی چې په دې مياشتي کې شيطانان تړل کېږي تر څو د الله پاک مخلص بندګان د هغوی د وسوسو او فتنو څخه نجات پيدا کړي لکه په حديث کې چې راځي: وصُفّدت الشياطين.[صحيح مسلم 2547] يعني د روژې د راتللو سره شيطانان تړل کېږي.

د شیطانانو د تړلو دوې معناوې دي یا دا چې ټوله هغه شیطانان به تړل کیږي كوم چې په نورو وختونو کې خلاص وه او په بندګانو یې ګناهونه کول یا په دې معنی سره چې د شیطانانو مشران او سركښان تړل کیږي کوم چې د انسانانو د بربادۍ لپاره او په انسانانو د ګناه کولو لپاره یې خپله هم کارونه کول او خپل نورو افرادو ته یې هم مسئولیتونه ورکول.

دلته يوه پوښتنه پيدا کیږي چې الله تعالی شيطانان تړي بيا نو ولي د روژې په مياشت کې ځيني انسانان ګناهونه کوي؟ د دې پوښتني په ځواب کې علماؤ څو ځوابونه ويلي دي:

1 – الله تعالی شيطانان د هغه روژاتيانو څخه تړي کوم چې پر شرايطو برابره روژه نيسي؛ هغه کسان چې پر شرايطو برابره روژه نه نيسي د هغوی څخه شيطانان نه نړل کيږي او ډېری وختونه هم په روژه کې دغسي کسان ګناهونه کوي.

2 – ځيني کسان چې په روژه کې ګناهونه کوي ممکن د هغوی د ګناهونو سبب د دوی خبيث نفسونه او ناوړه عادتونه وي او يا هم ممکن انسي شيطانان د دوی د ګناهونو سبب وي.

3 – الله تعالی د شيطانانو هغه سرکښه  او متمرد شيطانان تړي هغه کوچني شيطانان بيا هم آزاد وي نو په دې مياشت کې چې کوم کسان ګناهونه کوي ممکن د هغه کوچني شيطانانو په وسوسه سره وي.(التوضيح لشرح الجامع الصحيح:13/58)

خو په هر حال الله پاک د روژې په فضیلت د خپلو بندګانو څخه شيطانان تړي تر څو انسانان په آرامه او د شيطاني وسوسو څخه ليري د الله تعالی عبادت وکړي، نو موږ بندګان باید د لاډېر عبادت کوښښ وکړو او په دې میاشتي کې خپل نفس ضعیف کړو او غوښتني یې و نه منو.

مولوي نورالحق مظهري

د روژې مياشتي دويم برکت:

بل برکت د دې مياشتي دا دی چې الله پاک په دې مياشتي کې قرآن عظيم الشأن نازل کړی دی هغه قرآن چې د انسان د دنيوي او اخروي سعادت لپاره اساسي قانون دی لکه څنګه چې الله پاک فرمايي: شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ.[البقرة 185] ژباړه: د روژې مياشت هغه مياشت ده چې په هغې کې قرآن نازل سوی دی، هغه قرآن چې د خلکو لپاره هدايت دی او د لارښوونې او د حق او باطل تر مينځ د توپير کولو لپاره نښي دي.

نو موږ مسلمانان چې څومره قرآن ته احترام لرو، هغه پر خپل ژوند باندې حاکم بولو او خپله هره ستونزه پر قرآن باندې آواروو؛ د روژې د مبارکې میاشتي احترام هم باید ولرو او چې په کومو کارونو یې سمه لمانځنه او حق آداینه کیږي هماغه کارونه باید وکړو.

په دې مبارکه مياشت کې د قرآن کريم نازلېدل د دې غوښتنه کوي چې موږ په دې مياشت کې د نورو نيکو کارونو سره سره قرآن ته ډېره پاملرنه وکړو؛ په دې مياشت کې په تراويح کې د قرآن شريف ختم وکړو، د قرآن شريف ډېر تلاوت وکړو، د قرآن ترجمه او تفسير زده کړو او په خپل عمل کې قرآن په اساسي ډول عملي کړو.

مولوي نورالحق مظهري

د روژې مياشي برکتونه:(لومړی برکت)

د رسول الله صلی الله عليه وسلم د امت سره دا د الله پاک لوی احسان دی چې دوی ته يې د روژې مبارکه مياشت ورکړېده او دا يې د دې امت ځانګړتيا ګرځولېده لکه امام سيوطي رحمه الله چې فرمايي: وصوم رمضان من خصائص هذه الأمة.(الحاوي للفتاوی:2/118) يعني د روژې مياشتي روژه د ځانګړتياوو څخه د دې امت ده. دا مبارکه مياشت لکه الله پاک چې په قرآن کې او رسول الله صلی الله عليه وسلم په خپلو احاديثو کې مبارکه بللې ده همداسي د برکتونو او ثوابونو څخه ډکه ده. راځو ځینی برکتونه یې ذکر کوو:

*لومړی برکت:*

لومړی بركت د دې مياشتي دا دی چې الله پاک دا مياشته د عظيم عبادت یعني روژې لپاره ځانګړې کړې او تر نورو مياشتو يې د دې رتبه لوړه کړې لکه الله پاک چې فرمايي: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْه. [ البقرة 185] ژباړه: څوک چې ستاسو څخه مياشت وويني نو حتما دې روژة ونيسي.

دا چې الله پاک دا میاشت د داسي عظیم عبادت لپاره ځانګړې کړه او د دغه عبادت وخت یې دغه میاشت وګرځوله دا خپله لوی برکت دی.

نو موږ باید د دې میاشتي قدر وپېژنو په دې میاشتي کې د عظیم عبادت تر څنګ نور عبادتونه هم ډېر وکړو تر څو الله پاک مو د خپلو خاصو بندګانو څخه وګرځوي.

مولوي نورالحق مظهري

د دلو ٢٦ او زموږ مسئوليتونه:

دا يقيني خبره ده چې د سلواغې ۲۶ د مجاهدينو د اتلولۍ او افغانانو د برياليتوب ورځ ده او د باطل په وړاندې د حق د اوچت کېدلو څرک دی.

په دې ورځ کې د مسلمانو شهيدانو وينو، د مجاهدينو ستړياوو او د افغانانو کړاوونو رنګ راوړ او د وخت زبرځواک شوروی يې د غريبو افغانانو په وړاندي په ګونډو کړ.

د دلو ۲۶ هغه تاريخ جوړوونکې ورځ ده چې افغانانو د نړۍ په کچه د دويمي لويي امپراطورۍ د ماتولو ريکارډ په همدې ورځ خپل کړ او د وخت قطبي شوروی يې د ګران افغانستان څخه وشړی.

زموږ مسئوليتونه:
۱ - موږ بايد يوازې د دې ورځې په لمانځلو او په دې ورځ کې په رخصتۍ کولو بسنه ونکړو بلکې دا ورځ د ټولو اړخونو سره د خپل آينده نسلونو په فکرونو کې د ګڼو لارو څخه ژوندۍ وساتو تر څو هغوی هم د خپلو نيکونو پر قدمونو پښې کښيږدي او د هر يرغلګر په وړاندې د خپلو نيکونو په څېر ودريږي.

٢ – د دې ورځې ټولي ظاهري او باطني برياوې وپېژنو او د ساتني کوښښ يې وکړو؛ په دې ورځ کې نه تنها دا چې په فزيکي ډول روسان د افغانستان څخه وشړل سوه بلکې د روسانو پلويانو خلقيانو او پرچميانو ته هم د خطر زنګ او د دوی د منحوسي غلامي واکمنۍ د پای پيل وو ځکه نو موږ بايد خپل ولس د روسي او کمونيستي فزيکي او فکري اشغال په خطرونو خبر کړو او د ولس هر وکړي ته د دوی په وړاندې د مبارزې هر اړخيزه انګېزه ورکړو.

٣– دا معلومه خبره ده چې روسانو د ځانه سره کفري فکر هم راوړی وو تر څو زموږ مسلمان ولس ته يې تزريق کړي او د کمونيزم تر سايه لاندي يې د ارتداد لوري ته يوسي خو الحمدلله خپلي دې موخي ته و نه رسېدل.

زموږ افغانان بايد په دې باندې خپل سر خلاص کړي چې لکه د روسانو وتل چې د هر افغان وظيفه وه د روسي فکر ختمول او هيواد ورڅخه پاکول هم د هر افغان وظيفه ده ځکه نو موږ بايد د ټولو هغه فکرونو او باورونو په وړاندې مبارزه وکړو چې د هيواد خپلواکۍ، مسلمانۍ، رښتيني آبادۍ او ايماني ترقۍ لپاره ممکنه او بالقوه خطر وي او په فکري او سياسي ډګر کې داسي اصلاحات راولو چې د هيواد څخه مو د فکري او سياسي انحراف ټغر په پوره توګه ټول سي.

٤ – دا يقيني خبره ده چې د روسانو په وړاندې د افغانانو مبارزه د وطن او دين د ساتنې لپاره وه ځکه نو موږ ته دا لازمه ده چې د وطن او دين ساتنه مو هر وخت په لومړيتوبونو کې وي او په ټولو هيوادوالو کې د وطن دوستۍ او دين دوستۍ روحيه پيدا کړو تر څو زموږ هر وګړی د دين په چوکاټ کيږې هم وطن وساتي او هم يې جوړ کړي.

٥ – که څه هم د روسانو وتل د افغانانو لپاره لويه نيکمرغي وه خو له بده مرغه چې د هغوی د وتلو وروسته د ځينو قدرت طلبو لخوا د جهاد آرمانونه د خاورو سره خاوري سوه او جهادي موخې د قدرت او چوکۍ په نېشه شا ته وغورځول سوې ځکه نو هيواد د قدرت په جزيرو و وېشل سو او هر چيري خپل مينځي جګړې پيل سوې چې په نتيجه کې د روسانو د وتلو وروسته اسلامي نظام هم جوړ نه سو او هيوادوالو هم د آرامۍ ساه وا نه خيستل خو الحمدلله د طالبانو د اسلامي تحريک راتګ د خپل مينځي جګړو او احتمالي تجزيې آفتونه د افغانستان څخه ورک کړه او د اسلامي نظام په جوړولو سره يې د مسلمانو افغانانو د هيلو غوټۍ ګل کېدلو ته نژدې کړې؛ موږ ټول افغانان بايد د تېرو حالاتو څخه پوره عبرت واخلو او بيا ځلي داسي شرايطو ته زمينه برابره نکړو.

۶ – اوس چې الحمدلله په هيواد کې سوچه اسلامي نظام حاکم دی ټول افغانان يې په وړاندې دا مسئوليت لري چيږې د دې اسلامي نظام سمبالول د ځان دنده وبولي، ساتنه يې د آينده لپاره د ځان ايماني وظيفه وبولي او په عمل کې دا خبره ثابته کړي چې همدغه نظام زموږ د دريو واړو جهادي مبارزې ثمره او نتيجه ده په هيڅ صورت کې يې له لاسه نه ورکوو.
ليکنه: مولوي نورالحق مظهري

د پاکستان مثال:

د پاکستان مثال د هغه چټل انسان دی چې د چټلۍ او ناپاکۍ له کبله مچانو اخيستی وي نو د ځان د خلاصون لپاره هره خوا ته لاسونه غورځوي؛ په اصل کې مشکل د مچانو او محيط نه دی بلکې مشکل د ده دی چې ځان يې پاک نه دی ساتلی، پاکستان هم د خپلو غلطو سياستونو له کبله د ستونزو او مشکلاتو سره لاس او ګرېوان دی خو د ځان څخه د مسئوليت د اړولو لپاره دې خوا او هغې خوا ته لاسونه غورځوي، کله افغانستان متهم کوي، کله هند متهم کوي او کله نوري اوتي بوتي وايي.

د غلط سياست پايلې همداسي وي چې منفي اغيزې يې ارومرو لوبغاړي ته رسيږي او د داسي قربانۍ سره مخامخ کيږي چې جبران يې په هيڅ شي باندې نه شي کېدلای، د پاکستان د ايجاد څخه بيا تر اوسه پوري په داخلي او خارجي سياست کې پاکستان داسي لوبي رواني کړي دي چې د هيڅ چوکاټ سره سر نه خوري له همدې امله يې هيڅ لومړي وزير خپله پنځه کلنه دوره نه ده پوره کړي، په داخل کې ورته ورځ په ورځ امنيتي ستونزي ډېريږي، د ګاونډيانو سره يې مشکلات تر لاينحل انداز پوري رسېدلي دي، ولس يې ډېر د حکومت څخه متنفر سوی دی، اقتصاد يې ورځ په ورځ رکود کوي او په نړيواله کچه تر بل هر وخت اوس ډېر منزوي سوی دی.

زنديقیت؛ د اسلام پټ او تاريخي دښمن

ليکنه: مولوي نورالحق مظهري

د زنديق پېژندنه:

زنديق هغه چا ته وايي چې الله تعالی نه مني، يا د الله تعالی لپاره پر شريک باور لري او يا د الله تعالی د حکمت څخه منکر وي، او يا په بل عبارت زنديق هغه څوک دی چې پر هيڅ دين باور نه لري. 

البته ډېرو فقهاؤ زنديق هغه څوک بللی چې کفر پټوي او اسلام ښکاره کوي چې په دې معنی سره  زنديق منافق ته نژدې دی او ځينو ويلي دي: زنديق هغه څوک دی چې پر هيڅ دين باندې ثابت نه پاتيږي.

پورته تعريفونو ته په پام داسې ويلای سو چې زنديق هغه څوک دی چې پر الله تعالی باندې باور و نه لري لکه په پخوا کې دهريان، يا په اوس زمانه کې کمونستيان او يا لکه په افغانستان کې عقيدوي خلقيان، پرچميان او شعله يان؛ همداسي زنديق هغه څوک دی چې د الله تعالی کارونه د حکمت څخه خالي بولي او په دې باندې باور لري چې الله تعالی مخلوقات عبث پيدا کړي دي بېله دې چې په دنيا کې دوی په کوم شي باندې مکلف کړي او يا يې په آخرت کې پر کارونو باندې کوم اثر د ثواب يا عذاب مرتب کړي. همدا ډول  زنديق هغه څوک دی چې په ظاهر کې اسلام ښکاره کوي خو په باطن او پټه کافر وي لکه منافق او ملحد. او داسي هم ويلای سو چې زنديق هغه څوک دی چې د الله تعالی په اديانو کې پر هيڅ دين باور نه لري، چې د رسول الله صلی الله عليه وسلم د زمانې څخه بيا تر قيامت پوري حق دين اسلام دی کوم چې د رسول الله صلی الله عليه وسلم په ذريعه خلکو ته رسول سوی دی. 

داسې ويلای سو چې د زنديق باطن د کفر څخه ډک دی، په عقيده او باطني عمل کې د الله تعالی د وجود څخه منکر دی، تر مړيني وروسته پر ژوندي کېدلو باور نه لري خو دا چې دی ځيني وختونه اسلام ښکاره کوي دا يا د منصب او چوکۍ لپاره وي، يا د مال او پيسو لپاره وي او يا د بل دنيوي هدف لپاره وي کنه نو زنديق پر اسلام باندې هيڅ باور نه لري، همداسي زنديق په پټه د اسلام په شعائرو ملنډي وهي خو په ښکاره يې بيا تظاهر د احترام کوي او همدا راز زنديق خلک الحاد او بې دينۍ ته رابولي او کوښښ کوي چې په ټولنه کې د يوې طريقې څخه بې دينۍ خپره کړي او فساد ته لاره آواره کړي.

اسلام ته د زنديق تاوان:

که تاريخ مطالعه کړو دا به راته ثابته سي چې اسلام ته ډېر تاوان زنديقيانو رسولی دی ځکه دوی لکه د لستوڼي ماران د داخل څخه پر اهل اسلام بريد کوي او د مسلمانانو د تباهۍ او بربادۍ لپاره د ډېرو شيطاني لارو څخه کار اخلي، همداسي پر مسلمانانو باندې د يرغل کولو لپاره ظاهري کافرانو ته لاره آواروي او د اسلام پر ضد د هغوی سره ملګري کيږي.

منصور بن المعتمر وايي: الله تعالی آدم عليه السلام د شريعت سره راولېږي، نو خلک د آدم عليه السلام پر شريعت وه تر دې چې زندقيت (بې‌ديني او الحادي فکر) راښکاره سو، نو د آدم عليه السلام شريعت له منځه ولاړ، بيا الله تعالی نوح عليه السلام راولېږی نو خلک د نوح عليه السلام پر شريعت وه خو هغه هم زنديقيت له منځه يووړ، بيا الله تعالی ابراهيم عليه السلام راولېږی نو خلک د ابراهيم عليه السلام پر شريعت وه تر دې چې زندقيت پيدا شو نو د ابراهيم عليه السلام شريعت هم له منځه ولاړ، بيا الله تعالی موسی عليه السلام راولېږی، نو خلک د موسی عليه السلام پر شريعت وه تر دې چې زندقيت راپيدا شو نو د موسی عليه السلام شريعت هم له منځه ولاړ، بيا الله تعالی عيسی عليه السلام راولېږی نو خلک د عيسی عليه السلام پر شريعت وه تر دې چې زندقيت پيدا سو نو د عيسی عليه السلام شريعت هم له منځه ولاړ، وروسته الله تعالی محمد صلی الله عليه وسلم د شريعت سره راولېږی نو پر دې دين د له منځه تللو وېره نسته مګر د زندقيت (بې‌دينۍ او منحرفو افکارو) له امله.

نو زنديقيت داسي ښکارنده/ پديده ده چې په مختلفو وختونو کې يې اسلام له خطره سره مخ کړی دی او په هرې پېړۍ کې يې ډېر مسلمانان له دينه اړولي او يا يې هم مسلمانان د اسلامي حاکميت څخه محروم کړي دي چې اوس هم د اسلام دښمنان په خاصه توګه يهود او د هغوی غلامان له همدغي لارې د اسلام د له منځه وړلو او اسلامي نظامونو د ړنګولو کوښښ کوي.

موږ مسلمانان بايد بيدار و اوسو او د هرې ممکني طريقې څخه د زندقيت د خپرېدلو مخنيوی وکړو او چې په کومو اسلامي هيوادونو کې شتون ولري هلته يې د ريښو څخه وباسو.

د زنديق عقيده: 

په عموم کې د زنديق عقيده کفري ده او دی پر هغو شيانو باور لري چې انسان په هغو سره کافر کيږي چې په لاندې ډول د ده د عقيدې ځينو مواردو ته اشاره کولای سو:

۱- زنديق د الله تعالی پر وجود باور نه لري لکه دهري، او دا هغه شی دی چې علماؤ د دوی د خولې او حالاتو څخه د ليدلو په حواله په دوی پسې ليکلی دی.

۲ – ځيني زنديقيان الله تعالی مني خو د هغه سره پر شريک باور لري لکه  مشرکين.

۳ – ځيني زنديقيان د الله تعالی د حکمتونو څخه منکر دي او په دې باور دي چې دا ټوله کائنات عبث او بې فايدې پيدا سوي دي.

۴ – ځيني زنديقيان د محرماتو ښځو سره نکاح حلاله بولي، لکه مجوس، نصيريه، بهائيه او قرامطه ډلي چې په همدې باور دي او يا لکه په غربي نړۍ کې په ځينو افراطي ليبرالو ټولنو کې، چې انسان ته په مطلق ډول فردي آزادي ورکوي او په سياست، اقتصاد او ټولنيز ژوند کې انسان په کلي ډول آزاد بولي او كه تر دې عامه خبره وكړو نو زنديقيان هيڅ شي ته د حرام په سترګه نه ګوري بلکې ټول هغه شيان چې په الهي اديانو کې حرام ګڼل شوي دي دوی يې حلال بولي.

۵ – ځيني زنديقيان په دې باور دي چې مالونه او ناموسونه د ټولو انسانانو سره شريک دي او په دې کې هيڅ شخصي ملکيت شتون نه لري لکه سوسياليستي يا کمونستي فکر والا خلک چې همدغه نظريه لري او يا لکه مجوسيان چې دغه يې د عقيدې مهمه برخه ده.

زنديق به څنګه پېژنو؟

په دې خاطر چې زنديق په ښکاره ځان مسلمان بولي، په ځينو وختونو کې د مسلمانانو سره په ديني مراسمو کې کډون کوي، کله ناکله د لمانځه، روژې، حج او نورو عباداتو تظاهر هم کوي او ممکن په خوله ځان ډېر کلک مسلمان معرفي کړي ځکه نو پېژندل يې ستونزمن کار دی او په آسانۍ سره څوک حکم ورباندې نه شي کولای له همدې امله علماؤ ويلي دي: زنديق هغه څوک دی چې د رسول الله صلی الله عليه وسلم په زمانه کې ورته منافق ويل کېدل، البته په دومره توپير سره چې منافق عام دی او زنديق خاص دی ځکه زنديق هغه منافق ته ويل کيږي چې د اسلام پر ضد دسيسه جوړوي او مطلق منافق هغه څوک دی چې کفر پټوي او اسلام ښکاره کوي، فرق نه لري که د اسلام لپاره دسيسه جوړوي او که يې نه جوړوي؛ خو علماؤ په مشخص ډول د زنديق د پېژندلو په اړه ليکلي دي: د هغه پېژندل يا د ده خپل په اعتراف سره کيږي، يا د ځينو خلکو په شاهدۍ سره کيږي او يا په دې سره چې دی خپل حال د هغه چا سره پټ شريکوي چې دی پر هغه باندې باور لري. خو زموږ په زمانه کې اسلامي نظام د زنديق د پېژندلو لپاره د هر هغه تاکتيک څخه کار اخيستلای شي چې علماؤ د دې کار لپاره مؤثر او کارنده ګڼلی وي.

د زنديق توبه:

دا چې د زنديق توبه قبليږي که نه قبليږي په دې کې  د علماؤ اختلاف دی: امام مالک او امام ابويوسف رحهما الله په دې باور دي چې د زنديق توبه نه قبليږي هر چيري چې وموندل شو بايد ووژل شي اود توبې وړانديز ورته و نه شي خو د امام ابوحنيفه او امام شافعي رحمهما الله په باور د زنديق توبه قبليږي البته مخکي تر دې چې دی ګرفتار سي؛ کله چې ګرفتار سو وروسته يې توبه قبوله نه ده او وژل کيږي چې په حنفي مذهب کې همدغه خبره مفتی به ده.

د زنديق په وړاندې د مسلمانانو بيداري:

په دې خاطر چې زنديق په مسلمانانو کې فساد خپروي او په اسلام کې  د شبهاتو پيدا کولو په ذريعه پر اسلام باندې د خلکو باورونه ضعيفه کوي ټول مسلمانان يې بايد په وړاندي ويښ او بيداره وي او د داسي کسانو سره د مخامخ کېدلو په صورت کې هغوی د تکړه علماؤ او پوهانو سره مخامخ کړي او په مفکوره يې په اسلامي نظام کې مسئول کسان خبر کړي تر څو ډېر ژر يې د فتنې مخه ونيول شي او اسلامي ټولنه د دوی د الحاد څخه نجات پيدا کړي.

منابع:

1 - رد المحتار: 3/324 - 4/236 - 4/429

2 - الموسوعة الفقهية:21/31 - 24/49

3 - الإبانة الصغري لابن بطة: 90

4 - رسائل في الاديان: 1/193 - 132

5 - الفقه الاسلامي و أدلته:7/487